VISINSKA BOLEST

Definicija
Visinska bolest je naziv za simptome koji se javljaju pri boravku na visokoj nadmorskoj visini. Obično se javlja iznad 2500 m, često pri brzom usponu koji ne dozvoljava telu da se prilagodi. U većini slučajeva radi se o blagom poremećaju koji uključuje glavobolju, gubitak apetita i mučninu i ne zahteva  intervenciju lekara. Zbog učestalosti blagog poremećaja mnogi smatraju kako je glavobolja na visini ˝normalna˝. Retko napreduje u teži oblik, moždani i plućni edem, koji može biti smrtonosan, posebno ako se ne prepozna. Najbolji način sprečavanja visinske bolesti jeste spor uspon pri čemu se ostavlja dovoljno vremena za aklimatizaciju. Lečenje visinske bolesti podrazumeva prestanak daljeg uspona i silazak, naročito ako simptomi ne prolaze ili se pogoršavaju. Kiseonik i lekovi služe kao pomoć pri silasku.

Engleski nazivi i akronimi:
Altitude sickness; altitude illness
AMS : Acute Mountain Sickness
HAPE: High Altitude Pulmonay Edema
HACE: High Altitude Cerebral Edema

Definicija visine i fiziološke promene

Nadmorska visina se može podeliti u nekoliko kategorija:
- srednje visoka nadmorska visina (1500-2500 m): primetne su fiziološke promene. Zasićenje arterijske krvi kiseonikom je veće od 90%. Visinska bolest je moguća, ali retko.
- visoka nadmorska visina (2500-3500 m): visinska bolest cesta kod brzog uspona.
- vrlo visoka nadmorska visina (3500-5800 m): visinska bolest vrlo cesta. Zasićenje arterijske krvi kiseonikom je manje od 90%. Primetan manjak kiseonika u krvi (hipoksemija) tokom napora.
- ekstremna visina (iznad 5800 m): primetan manjak kiseonika u krvi tokom mirovanja. Pogoršavanje visinske bolesti usprkos aklimatizaciji. Duže preživljavanje teško je moguće.

Normalne promene na visini

Svaka osoba koja se nađe na povišenoj nadmorskoj visini doživeće određene promene koje su posledica normalnog  prilagodjavanja na visinu:
- ubrzano disanje (hiperventilacija)
- kratak daha  tokom fizičkog napora
- učestano mokrenje
- promena učestanosti disanja tokom noći
- cesto buđenje tokom noći
- čudni snovi, noćne more

Činioci rizika

Na razvoj visinske bolesti utiče brzina uspona, nadmorska visina, visina na kojoj planinar spava te individualna osetljivost. Dobra telesna kondicija ne deluje zaštitno, a pojačani telesni napor na visini povećava mogućnost obolevanja. Genetski činioci takođe su odgovorni za visinsku bolest. Većina prethodno postojećih bolesti kao što su hronična opstruktivna bolest pluća ili dijabetes same po sebi ne povećavaju rizik.

Predviđanje visinske bolesti

Lekari ne mogu predvideti kod koje osobe će se razviti visinska bolest. Prethodna iskustva osobe s boravkom na visini dobar su vodič, ali postoje izuzeci. Bilo kakvi testovi na morskoj visini su korisni u ovu svrhu.

Smrtnost

Smrtnost od visinske bolesti uopšteno je niska. Smrtni slučajevi planinara u Nepalu događaju se u 0.014% slučajeva, a od toga 0.0036% uzrokovano je visinskom bolešću. Kod Britanaca koji su se pokušali popeti iznad 7000 m visinska bolest je uzrokovala smrt u 17% slučajeva.

Oblici visinske bolesti

Tri su glavna oblika visinske bolesti: akutna visinska bolest, visinski edem (otecenost) mozga i visinski edem pluća.

Akutna visinska bolest

Gde? Najčešće se javlja u planinama Nepala, švajcarskim i francuskim Alpima te američkim Stenovitim planinama
Simptomi? Uključuje niz simptoma kojima je prethodio dolazak na visinu: glavobolja, gubitak apetita, mučnina ili povraćanje, slabost, umor, vrtoglavica i problemi sa spavanjem. Ovo su opšti simptomi koji mogu biti prouzrokovani i drugim stanjima, posebno kod osoba koje se tvrdoglavo pridržavaju plana. Simptomi se obično javljaju 6-12 sati nakon dolaska na novu nadmorsku visinu (mogu se javiti i ranije), a nestaju nakon 1-3 dana ako nema daljeg penjanja. Retko se javlja ispod 2500 m. Može se javiti otecenost udova. Ne postoje fizički znaci posebni za akutnu visinsku bolest, a prisutnost neuroloških simptoma ukazuje na mogućnost postojanja otekline mozga ili drugi poremećaj.
Razvoj poremećaja? Uzrok akutne visinske bolesti je nejasan. Simptomi mogu biti rezultat oticanja mozga zbog širenja krvnih sudova (vazodilatacija) usled nedostatka kiseonika. Smatra se kako slični mehanizmi uzrokuju moždani edem koji može predstavljati teži oblik akutne visinske bolesti. Razlike u osetljivosti pojedinaca na visinsku bolest su impresivne i još nisu precizno objašnjene.
Lečenje? Odmaranje na istoj nadmorskoj visini često omogućava prolazak simptoma pa se većina pacijenata oporavlja bez lečenja za 24-48 h. Lekovi protiv bolova i povraćanja (analgetici, antiemetici) mogu ublažiti glavobolju i mučninu kod blage akutne visinske bolesti. Acetazolamid je delotvoran za ublažavanje poremećaja, iako se najdelotvornija doza još ne zna, obično se uzima 250 mg svakih osam sati. Deksametazon (prva doza 8 mg pa 4 mg svakih 6 sati) se takođe može koristiti za ublažavanje simptoma.
Najvažnije u lečenju akutne visinske bolesti jeste sprečiti dalji uspon, a zatim obavezan silazak ako se simptomi pogoršavaju ili ne prolaze nakon 24 sata. Hitno spuštanje je potrebno kod znakova edema pluća ili mozga.
Blaga akutna visinska bolest: odmaranje, spuštanje, Aspirin, paracetamol, ibuprofen, lekovi protiv povraćanja, acetazolamid, ginkgo biloba.
Teška akutna visinska bolest: spuštanje, evakuacija, kiseonik, deksametazon, hiperbarična komora za olakšavanje spuštanja
Visinski plućni edem: spuštanje, evakuacija, kiseonik, nifedipin, hiperbarična komora za olakšavanje spuštanja
Visinska bolest nepoznatog tipa: spuštanje, evakuacija, kiseonik, nifedipin, komora za spuštanje

Visinski edem mozga

Edem (oteklina, skupljanje tečnosti u mozgu) mozga obično dolazi posle akutne visinske bolesti; može biti uzrok kome i smrti.

Simptomi? Prvi simptomi su određeni mentalni poremećaji i promena ponašanja koje pacijent i okolina obično ignorišu. Glavobolja, mučnina i povraćanje, halucinacije, dezorijentacija i zbunjenost se često viđaju; grčeviti napadi su ređi. Klinički znakovi su:
- poremećaj ravnoteže (ataksija) - simptom koji onesposobljava pacijenta i najsporije se povlači pri oporavku
- poremećaj svesti koji brzo prelazi u komu i smrt
- krvarenja u mrežnici oka
- mogu se pojaviti i drugi neurološki poremećaji, ali u odsutnosti dodatnih znakova i simptoma edema mozga potrebno je uzeti u obzir druge dijagnoze
Teška bolest zbog visinskog edema mozga može se razviti za nekoliko sati,  ako se prvi simptomi ne prepoznaju ili zanemare. Edem mozga može se javiti zajedno s edemom pluća.

Učestalost? Kao i akutna visinska bolest, učestalost edema mozga zavisi od brzine uspona i nadmorske visine, a javlja se kod manje od 0.001% osoba na visini od 2500 m te 1% na 4000-5000 m.

Lečenje? Potreban je hitan silazak ili evakuacija jer odlaganje može biti fatalno. Deksametazon (prva doza 8 mg pa posle toga 4 mg svakih 6 sati) obično ublažava simptome i olakšava evakuaciju. Kiseonik takođe olakšava evakuaciju. Hiperbarične komore olakšavaju simptome i samostalan silazak. I nakon spuštanja potrebno je nastaviti lečenje jer oporavak može biti spor.

Visinski edem pluća

Visinski edem pluća javlja se obično 2-3 dana nakon dolaska na određenu nadmorsku visinu. Uzrok je nepoznat, a odgovornim se smatraju mestimična povećanja pritiska u plućima, upala i poremećaj u odstranjivanju viška tečnosti.
Simptomi? Poremećaj uključuje otežano disanje pri naporu koje se pogoršava i postaje otežano i pri mirovanju, suv kašalj, slabost, lako zamaranje i nepodnošenje napora. Kako se bolest pogoršava disanje je sve teže, edem pluća postaje očigledan pa je moguć razvoj kome i smrti. Rani klinički znakovi su ubrzan rad srca (tahikardija), ubrzano disanje (tahipneja), blaga temperatura, i oteklina. Pacijenti imaju nižu zasićenost arterijske krvi kiseonikom nego osobe bez visinske bolesti.
Učestalost? Retko se javlja ispod 2500 m. Učestalost je 0.0001% na 2500m, a raste na 2% pri 4000 m.
Rizični činioci? Brz uspon, veći telesni napor tokom ili odmah nakon uspona, muški pol, mlađe osobe, sklonost pojedinaca.
Lečenje? Silazak s visine je glavni princip lečenja. Spuštanje od svega nekoliko stotina metara može poboljšati stanje pacijenta. Kiseonik treba dati ako je dostupan. Nifedipin je delotvoran u lečenju i sprečavanju plućnog edema kod podložnih osoba (prva doza 10 mg na usta, a kasnije 20 mg svakih 12 sati). Prenosna hiperbarična komora omogućuje simulaciju spuštanja. Sastoji se od torbe nepropusne za vazduh koja se puni manualnom pumpom. Potrebno je stalno pumpanje. Komora može uzrokovati klaustrofobiju, a ležanje može otezati disanje. Usprkos ovim problemima komora je vrlo popularna i nose je mnoge veće ekspedicije.

Preporuke za aklimatizaciju

- iznad 3000 m visinu na kojoj se spava povećavati samo 300-600 m na dan
- iznad 3000 m je potreban odmor od jednog dana za svakih 1000 m daljnje visine
- brzina aklimatizacije razlikuje se od osobe do osobe
- ako je moguće, treba izbegavati letove ili vožnju direktno na velike nadmorske visine
- ako se na visoku nadmorsku visinu dolazi direktno avionom ili autom potrebno je prvi dan izbegavati telesne napore i dalji uspon
- ˝penji se visoko, spavaj nisko˝
- ako simptomi ne prolaze odloži dalji uspon
- ako se simptomi pogoršavaju spusti se što pre
Prilagodjavanje  se događa u prvih 1-3 dana na određenoj visini, ali to varira kod pojedinaca. Potpuna aklimatizacija traje mnogo duže. Ne postoje pouzdani faktori za predviđanje dobre aklimatizacije, osim dobre volje pojedinca za slušanje vlastitog tela. Lekovi, npr. acetazolamid, se mogu koristiti pre uspona kod sklonih osoba ili kad je uspon neizbežno viši od planiranog. Nekoliko istraživanja pokazalo je značajno smanjenje simptoma akutne visinske bolesti profilaktičkom upotrebom 350-500 mg acetazolamida dvaput dnevno. Manje doze (125 mg dvaput dnevno) ublažuju simptome i smanjuju mogućnost nuspojava. Lečenje acetazolamidom je potrebno početi najmanje jedan dan prije uspona i nastaviti dok se ne postigne odgovarajuća aklimatizacija. Najčešće nuspojave ovog lečenja su trnci (parestezija) i pojačano mokrenje, ali se obično dobro podnose.
Deksametazon (4 mg svakih 6 sati) smanjuje pojavu i težinu akutne visinske bolesti iznad 4000 m. Niže doze ili ista doza dana svakih 12 sati manje su delotvorne. Lečenje počinje nekoliko sati pre uspona. Ovo nije prvi lek izbora zbog niza mogućnih nuspojava. Ipak, može biti koristan kod osoba koje se moraju naglo popeti, vrlo su sklone razvoju akutne visinske bolesti ili su alergične na acetazolamid.

Zlatna pravila visinske bolesti

1. Potpuno je normalno dobiti visinsku bolest. Nije potrebno i umreti od nje.
2. Svaka bolest na visini iznad 2500 m je visinska bolest dok se ne dokaze suprotno.
3. Nikad se ne penji na veću visinu ako imaš simptome akutne visinske bolesti.
4. Ako se simptomi akutne visinske bolesti ne povlače nakon 24-48 sati ili se pogoršavaju potreban je hitan silazak. Ne sme se čekati jutro. Potreban je silazak bar do zadnje visine gdje si se osećao/la dobro nakon ustajanja.
5. Osobu sa simptomima visinske bolesti ne smete  ostavljati samu.

Extreme Summit Team